دارابکلا بهشت ساری

اگر طرح درس نباشد

مرتضی مجد فر

کلید واژه ها: طرح درس ، طراحی آموزشی ، اهداف آموزش وپرورش ، برنامه ریزی ،تنظیم اوقات تدریس ، فناوری آموزشی ، طرح درس روزانه ، طرح درس سالانه ، الگوی طراحی آموزشی.

اشاره: طرح درس وسناریو نویسی ، از مباحثی است که به رغم قدمت چهاردهه ای  خود در حورزه ی علوم تربیتی ، هنوز در نظام آموزشی ما به جایگاه شایسته ی خود دست نیافته است.

معلمی که طرح درس وسناریو ندارد ، بی برنامه وتلف کننده ی وقت خود و فراگیران کلاسش است وصد البته  نخواهد توانست به گونه ای موثّر دانش آموزان را به سوی هدف های رفتاری کتاب های درسی ومقیاسی کلان تر به هدف های کلی آموزشی وپرورشی و برنامه های درسی هدایت کند.

آن چه در پی می آید بحثی است درباره ی طراحی آموزشی وطرح درس ، که همزمان با بازگشایی مدارس وفروزان شدن دگر باره ی چراغ یاددهی –یادگیری ، تقدیم خوانندگان شده است.

دونالد پی ایلی (1) استاد دانشگاه سیراکیوز در سال 1963 ، از فناوری آموزشی چنین تعریفی را ارائه می دهد:« فناوری آموزشی آن قسمت از نظریه ی آموزش وپرورش است که متوجه طراحی و تولید پیام های آموزشی برای بالا بردن سطح بهره ی یادگیری است.» آلن ویلیام (2)در اواسط دهه ی 1960 می گوید:« فناوری آموزشی، عبارت است از طراحی، اجرا وارزیابی نظام یافته ی تمام جریان آموزشی ویادگیری ، همراه با تعیین هدف های مشخص تر و نیز استفاده از تجربه ی تحقیقات در زمینه های یادگیری و ارتباط جمعی و به کار گرفتن مجموعه ای از منابع انسانی و غیر انسانی به منظور فراهم آوردن شرایط آموزش موثّر .»

سیلبر(3) در 1970 تعریف دیگری ارائه می دهد و عوامل تشکیل دهنده ی فناوری و روابط بین آن ها را تا حدی روشن می کند.او می گوید: تکاملِ« تحقیق ، طراحی ، تولید ارزیابی ، پشتیبانی ، تدارک وبه کارگیری» عوامل نظام آموزشی ( پیام ، افراد ، مواد ، وسایل ، روش ها و محیط عمل ) و مدیریت این تکامل ( سازمان وافراد ) به طریقی سیستمی ، برای حل مسائل آموزشی را فناوری آموزشی می نامند.

بنا به تعریف دایره المعارف تعلیم وتربیت ( در سال 1989 ) فناوری آموزشی به مثابه ی یک رشته از دانش و یک حرفه ، سه جنبه یا سه بعد دارد:

بعد یا جنبه ی اوّل:

این جنبه ، بعد تاکید فناوری آموزشی بر رسانه های نوساخته (معمولاً وسایل سمعی وبصری جدید ) و استفاده از آن در امر آموزش ویادگیری است. بنا بر این دیدگاه ، فناوری آموزشی به تمام وسایل ، ابزارها ورسانه هایی گفته می شود که امر آموزش ویادگیری را آسان می کند.این جنبه را بعد سخت افزاری نیز می نامند.(4)

بعد یا جنبه ی دوّم:

این بعد از فناوری آموزشی ، به فرایند یا روش های طراحی نرم افزار(5) و مواد آموزشی مربوط می شود که به یاری آن ها ، یادگیری بهتر انجام می گیرد ؛ مانند آموزش برنامه ریزی شده (6)که در آن اصولی مانند تعیین هدف ها ، انتخاب روش ها ، تهیّه ی منابع ، آزمایش ، ارزشیابی و اجرا بحث می شود.

از این بعد ، فناوری آموزشی ، مجموعه ی روش ها و فرایندها است.

بعد یا جنبه ی سوّم:

این جنبه از فناوری آموزشی ، بر ویژگی حل مسئله و مشکل تاکید دارد.به عبارت دیگر در صورت بروز مشکلی در یک نظام آموزشی ، یا در صورت نیازی آموزشی در یک محیط خاص ، فناوری آموزشی با نگرشی سیستمی به تبیین مشکل می پردازد وبا توجه به عوامل متعددی که می تواند درحل مشکل مورد نظر دخیل باشد ، برای رفع آن نیاز ویا حل آن مشکل ، اقدام می کند.از این جنبه ، فناوری آموزشی مجموعه ی روش ها و راهبرد هایی است که با یک دید سیستمی ، برنامه های آموزشی را تجزیه تحلیل می کنند ؛ و پس از یافتن مشکلات و علل آن ها به ارائه ی راه حل برای رفع موانع و حل معضلات می پردازد.

در مورد مسائل آموزشی ، همواره دوبرخورد و نظریه مطرح بوده است.برخورد ونظریه ی اوّل ،آموزش را ایستا ،ثابت ،لا یتغیر و تحول ناپذیر می داند و معلمان پیرو این نظریه ،  گرچه هیچ گاه در گفتار به این اعتقاد خود اعتراف نمی کنند ، ولی در عمل آن را پذیرفته و به اجرا گذاشته اند. این گروه ، محتوا و ساختار موضوع مورد آموزش را تعیین کننده ی تمام نکات ریز آموزش می دانند و همه ی تقصیرها را متوجه یادگیرنده می دانند ،نا آموزش دهنده.

برخورد دیگر ،آموزش را یک فرایند متحول وپویا می داند که تحت تاثیر عواملی مانند خصوصیات یادگیرنده ، ساختار دانش مورد آموزش ، شرایط یادگیرنده و سایر عوامل دچار تغییر وتحول می شود.

یکی از موارد اختلاف نظر بین این دو نظریه ، طرح درس وکاربرد آن در امر آموزش است.طرح درس یکی از ابزارهای مهم نرم افزاری است که در خدمت آموزش صحیح قرار می گیرد و یادگیری را تسهیل و تکلیف معلم ودانش آموز را در ابتدا و میانه وانتها ی آموزش به خوبی و با صراحت مشخص می کند.طرح درس ( با قرار دادن در بعد دوّم فناوری آموزشی )به منزله ی یک ابزار مفید نرم افزاری ، جدایی ناپذیر و شاید محور تکوین هر نظام آموزشی است.

برای استفاده بهینه از طرح درس ، بهره برداری از یک روش علمی به وسیله ی معلمان ضروری است و در همین زمینه استفاده از الگوها و فنون متنوع طراحی آموزشی ، می تواند زیربنای علمی طرح درس معلمان را پی ریزی کند. در میان الگوهای طراحی-آموزشی ، دو الگوی چهار مرحله ای و ده مرحله ای از معروف ترین الگوها به شمار می روند.

در الگوی چهار مرحله ای ، آموزش از چهار مرحله ی اساسی تبعیت می کند:

1-   تعیین هدف کلی

2-   تحلیل آموزشی

3-   گزینش محتوا ورسانه ها

4-   تعیین نظام ارزشیابی از فراگیرندگان( نمودار شماره 1 )

الگوی دوم شکل بسط یافته ی الگوی چهار مرحله ای است و ده جزء اساسی آن به شرح زیر است:

1-   تعیین هدف ها

2-   تعیین محتوا

3-   ارزیابی رفتار ورودی

4-   انتخاب روش یا روش هایی برای رسیدن به هدف ( راهبردهای یاددهی-یادگیری مناسب

5-   تعیین زمان

6-    سازماندهی گروهی

7-   آماده کردن یا سازماندهی فضای آموزشی

8-   انتخاب منابع یادگیری مناسب

9-   نوع ارزشیابی که باید از کار معلم و آموخته های دانش آموزان به عمل آید.

10- تجزیه وتحلیل بازخورد از فعالیت های دانش آموزان ( نمودار شماره 2)

این مدل ها ، قسمت های اساسی سیستم یاددهی –یادگیری را نشان می دهند ، ولی اجزای هر قسمت را مشخص نمی کنند و فقط رابطه ی بین قسمت های گوناگون وترتیب رعایت آن ها را معین می کنند. به کمک این مدل ها ، می توان طرح درس ها و سناریوهای آموزشی مطلوبی تهیّه کرد. فایده این الگوها آن است که معلم را در قیاس کردن یاری می دهند.

از الگوهای طراحی آموزشی می توان در موارد متعدد برای برنامه ریزی آموزشی و اجرای تدریس در کلاس درس استفاده کرد.یک مورد استفاده از آن ، در برنامه ریزی کلی وسالانه تدریس یک ماده درسی در ابتدای هر سال تحصیلی است.

همچنین از الگوهای طراحی آموزشی ، می توان در  نگارش سناریوهای آموزشی یا طرح درس استفاده کرد.

طرح درس یا سناریوی آموزشی ، عبارت از برنامه ریزی و سازمان دادن مجموعه فعالیت هایی است که معلم آن ها را با توجه به  هدف های آموزشی ،محتوای درس وتوانایی های دانش آموزان برای یک مدت زمان مشخص تدوین می کند.

در هر طرح درس ، سوالات هفت گانه ای مطرح مي شوند که پاسخ مناسب هر يک از آن ها ، مرحله اي از مراحل تدريس را در برمي گيرد . سوالات هفتگانه بدين گونه مطرح مي شوند :

               1- چه موضوعي را مي خواهم تدريس کنم ؟(موضوع درس)

2  -به چه منظوري مي خواهم تدريس کنم ؟(القاي اهداف درس یا رساندن دانش آموزان به مرحله ای از شناخت.)

3-در چه زماني مي خواهیم تدريس کنم ؟(جدول زمان بندي )

4-   به چه کساني مي خواهم تدريس کنم ؟(در نظر گرفتن پایه ی معلومات دانش آموزان ، اطلاعات یا پیش نیاز وی )

5-با کمک چه وسايلي مي خواهم تدريس کنم ؟(وسايل کمک آموزشي)

5-   با چه روشي مي خواهم تدريس کنم ؟(راهبردهاي ياددهي – يادگيري)

7-آيا در کار تدريس خود موفق خواهم بود ؟(ارزشيابي از کلاس و روش تدریس)

        سپس بر اساس سوالات هفت گانه ، مراحل مختلف تدوين طرح درس پنج مرحله ای به شرح زیر شناسایی می شود:

1.      تعيين هدف درس

2.      تعيين پيش نيازهاي درس

3.      تلفيق متن درس با پيش نيازها

4.      تعيين مواد آموزشي مورد نياز

5.      انتخاب فن تدريس از بين راهبردهاي ياددهي – يادگيري

ضرورت استفاده از طرح درس توسط معلم در امر آموزش

 دست اندرکاران امور آموزشی می گویند همان طور که یک فیلم بدون يک سناريو آغاز وپایان مشخصی ندارد ، یک کلاس بدون  يک سناريوي آموزشي یا طرح درس هم آغاز وپایان روشنی نخواهد داشت  . و گاهی اوقات درست مانند فيلمي خواهد بود  که از اواخر یا نیمه های آن به نمایش درآید و ما آن را تماشا کنیم.

متولیان علوم تربیتی ، برای ضرورت بهره جویی از طرح درس در امر آموزش دلایل متعددی بر می شمارند ، که از مهم ترین آن ها می توان به موارد زیر اشاره کرد:

1.      نگارش طرح درس : باعث ايجاد و ارتقاء روحيه مثبت در معلم مي شود . این روحیه ی مثبت ، از طریق ایجاد ايجاد اعتماد به معلم – به دلیل آمادگی قبلی و در نتیجه تاثیر  مستقیمی که در روند یادگیری دانش آموزان از خود به جای می گذارد- نمایان می شود.

2.      با تهیّه ی طرح درس  معلم احاطه ی کامل و تسلط لازم به درس  را پيدا مي کند .

3.      تدوین طرح درس ، فرصت تحقيق در روش هاي تدریس و راهبردهاي ياددهي – يادگيري رابه وسيله ارزشيابي هاي متعدد ايجاد مي کند .

4.       استفاده از ابزار نرم افزاری طرح درس ، باعث می شود معلم نقاط ضعف و قوت خود را در يابد.

5.      طرح درس ، توجه معلم را به انتخاب روش ها و فنون مناسب تدريس ، برای درس های گوناگون ، جلب مي کند.

6.      در جربان تهيه طرح درس ، معلم فرصت مي يابد مشکلات احتمالي تدريس را پيش بيني کند

7.      طرح درس به کار و  فعاليت معلم نظم و ترتيب منطقي مي دهد

8.      داشتن طرح درس موجب می شود که معلم به تنظیم اوقات کلاس خود بپردازد و از ایجاد بی نظمی در کلاس جلوگیری کند.

9.      طرح درس  در کار آموزش معلم ،  ايجاد ذوق و رغبت و نوآوري مي کند .

10. طرح درس به  معلم کمک می کند ، برای تهیه ی وسايل  آموزشی ورسانه ها پیش بینی های لازم را بکند.

11.  نگارش وتدوین طرح درس  ، معلم را یاری می کند تا نوع ومقدار تکالیف  و سایر فعالیت های تکمیلی را از پیش تعیین کند.

طرح درس  کلی(سالانه یا ترمی ):

جداول زمان بندی محتوا وسایر فعالیت های سالانه ی یک ماده درسی را طرح درس کلی یا سالانه می گویند.

در ابتداي هر سال تحصيلي باید بين هدف هاي آموزشي و محتواي درس و برنامه هفتگي درسي تطابق به وجود آورد و ترتيبي اتخاذ شود که مجموعه فعاليت هاي آموزشي به موقع انجام شود وبه نتيجه مطلوب برسد.

از مزایای این برنامه ریزی آن است که روزهایی که در طی سال تحصیلی تعطیل رسمی است ، از روی تقویم محاسبه و از کل روزهای برنامه ی درسی در سال تحصیلی کسر می شود. برای محاسبه ی تعداد روزهای واقعی برنامه ی درسی در سال تحصیلی ، باید علاوه بر تعطیلات رسمی ، ایام امتحانات ، فعالیت های فوق برنامه مانند بازدید ها و گردش های علمی و فرصت لازم برای دوره کردن درس در پایان سال و موارد پیش بینی نشده ی دیگر نیز در نظر گرفته شود وبه حساب آید.

به طور کلی طرح درس سالانه یا ترمی  ، با در نظر گرفتن این مراحل ونکات تهیّه می شود:

1-   تهیّه تقویم کلی

2-   تقسیم محتوای درس بین روزهای تدریس بر اساس ایام تقویم

3-   هماهنگی هدف و سایر فعالیت ها ی طرح کلی

طرح درس روزانه: 

این طرح درس یا سناریو ی آموزشی  شامل فعاليت ها و برنامه هايي است که معلم ازپيش  ، براي رسيدن به يک يا چند هدف آموزشي ويژه براي يک درس يا يک جلسه درس سازمان مي دهد .

به طور کلی برای تهیه طرح درس روزانه ، مراحل ونکات 14 گانه ای را به ترتیب دنبال می کنیم . این نکته گفتنی است که هر یک از مراحل و قدم های تهیه ی طرح درس ، باید متناسب ريال هماهنگ ، همراه و مرتبط با دیگر مراحل و فعالیت ها تهیّه و تنظیم شود. این مراحل به شرح زیر است:

1.       تعيين موضوع درس

2.       مشخص کردن هدف کلي درس

3.       نوشتن رئوس مطالب و مفاهيم به عنوان راهنماي تهيه هدف هاي جزئي

4.       تهيه هدف هاي جزئي تر براي رسيدن به هدف هاي کلي

5.       بررسي رفتار ورودي و دانسته هاي قبلي دانش آموزان

      6 .     تهيه آزمون هاي مناسب جهت ارزشيابي تشخيصی         

7.       تعيين درصدي يا عملکرد نتايج ارزشيابي تشخيص

8.       تهيه هدف هاي رفتاري

9.       تعيين مراحل تدريس و انتخاب و تنظيم محتواي درس ؛ که خود شامل 6 گام است:

        گام 1: آمادگی و ایجاد انگیزه و بررسی تکالیف گذشته ی دانش آموزان

        گام 2: معرفی دقیق موضوع درس و بیان هدف های آموزشی

         گام 3 : ارائه  مطلب

         گام 4 : خلاصه کردن ، نتیجه گیری وکاربرد

         گام 5 : ارزشیابی بعد از تدریس

         گام 6 : تعیین تکلیف و اختتام درس

10.   تعيين روش هاي تدريس ( راهبردهای یاددهی-یادگیری مناسب)

11.   انتخاب مواد آموزشي مناسب

12.   مشخص کردن فعاليت هاي دانش آموزان

13.   تعيين زمان فرصت لازم براي تدريس

14.   تعيين نظام و نحوه ارزشيابي

البته آشنایی معلمان با طراحی آموزشی ، طرح درس وسناریونویسی ، جنبه ی عینی پیدا می کندکه بتوان نمونه هایی از طرح درس های دروس متفاوت را که در شرایط کلاس های گوناگون تهیّه شده اند ، به نمایش در آورد. برای جلوگیری از اطاله ی کلام ، ناچاریم ارائه ی آن ها را به فرصت های دیگر به ویژه کارگاه های آموزشی و کلاس های مخصوص فن سناریو نویسی – واگذاریم.

1-dondld . p.eily

2- allenWILLIAM

3- SILLBER

4- HARD WARE (DAVIES 1974)

5- soft ware

6- programmed instruction

7- problem-solving concept(romiszowisk 1981)

منبع:

مجد فر ،مرتضی ، طرح درس ، نرم افزاری مناسب در تکنولوژی آموزشی ، 1380 ، چاپ پنجم ،( ویرایش چهارم ) ، چاپار فرزانگان .

رشد تکنولوژی آموزشی ، دوره بیستم ،مهرماه 1383 شماره 159